علی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق، تاجر جوانی که بهتازگی کابینه را در بغداد تحویل گرفته، قراردادهایی بزرگ و تاریخی در واشینگتن به امضا رسانده است؛ مجموعه قراردادها و توافقنامههایی به ارزش ۶۰ میلیارد دلار برای توسعه نفت، گاز و برق عراق. قراردادهایی که صادرات نفت عراق را از وابستگی به تنگه هرمز میرهاند و البته در حاشیه این اسناد انرژی که در اتاق بازرگانی آمریکا امضا شده است، موافقتنامهای با شرکت استارلینک امضا شده تا خدمات اینترنت ماهوارهای را به مردم عراق عرضه کند. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، علی الزیدی را «قهرمان» توصیف کرده است. این سیاستمدار جوان این روزها علم مبارزه با فساد را در عراق برداشته و توانسته است برای خود محبوبیتی دست و پا کند.
به گزارش روز نو هرچند اداره دولت در عراق مصائب زیادی دارد و مشکلات ساختاری، فساد، اقتصاد شدیدا وابسته به نفت و بازار کار شکننده، ازجمله این گرفتاریها به شمار میآید.
عراق روزگار پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است؛ از تحریمهای سنگین و جنگ گرفته تا حمله داعش و علم استقلالی که بخشی از ساکنان آن گاه و بیگاه برداشتهاند و این کشور نفتی را زمینگیر کردهاند. کشوری که روزگاری مردمان آن بیشترین درآمد سرانه در منطقه را داشتهاند، حالا اقتصاد آن به حدی شکننده است که بستهشدن تنگه هرمز توانسته صادرات نفت آن را تقریبا متوقف کند و درآمدهای این کشور را بهطور نگرانکنندهای کاهش دهد. این نگرانی به حدی جدی بود که در نشست اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس نیز از آن سخن رانده شد و بیم بروز ناآرامی در این کشور را مطرح کرد.
حالا، اما علی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق که وعده داده اقتصاد شکننده این کشور را تقویت کند، سفری به آمریکا داشته و به دنبال این سفر یک بسته بزرگ اقتصادی به ارزش تقریبی ۶۰ میلیارد دلار به امضا رسانده است. عمده محتوای این اسناد توسعه صنعت انرژی عراق با تمرکز بر نفت، گاز و برق بوده و بخشی از این بسته با هدف ایجاد مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت از خلیج فارس به بازارهای جهانی و کاهش وابستگی به تنگه هرمز طراحی شده است.
قراردادهایی که روز جمعه در اتاق بازرگانی آمریکا به امضا رسید، علاوه بر بخش انرژی، حوزههایی مانند بهداشت و درمان، ارتباطات و زیرساخت را هم در بر میگیرد. این بسته بزرگ سرمایهگذاری آمریکا در عراق در واقع شامل ۴۸ توافق در زمینه انرژی است. این توافقها شامل «همکاریها و مشارکتهایی میان وزارتخانههای نفت و برق عراق با شرکتهایی مانند اکسونموبیل، کبیآر، جیایی ورنووا، شل و هالیبرتون» است.
همچنین چندین قرارداد مرتبط با ساخت یک خط لوله بزرگ انتقال نفت خام میان عراق و سوریه هم به امضا رسیده است. عراق با شرکت استارلینک نیز که در حوزه ارتباطات ماهوارهای جهانی پیشتاز است، توافقی امضا کرد تا خدمات این شرکت در این کشور ارائه شود. عراق یکی از بزرگترین ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد؛ این کشور از نظر ذخایر نفتی رتبه پنجم جهان را از آن خود کرده است.
حجم ذخایر نفتی عراق ۸.۷ درصد ذخایر نفتی جهان است و ۱۷ درصد ذخایر نفت خاورمیانه را تشکیل میدهد. براساس ارزیابی اوپک، حجم تقریبی ذخایر نفتی عراق ۱۴۵ میلیاردو ۱۹ میلیون بشکه است. همچنین عراق در فهرست بزرگترین کشورهای جهان از نظر ذخایر قطعی گاز طبیعی است. میزان ذخایر اثباتشده گاز این کشور، ۱۲۵ تریلیون فوت مکعب برآورد شده است که این کشور را در رتبه یازدهم جهان از نظر بیشترین ذخایر گاز قرار میدهد.
حالا یک شرکت آمریکایی خواهان توسعه چهار میدان نفتی بزرگ در شمال عراق شده است؛ منطقهای که به لحاظ جغرافیایی مسافت کوتاهتری برای ترانزیت انرژی به بازار اروپا دارد و برای این دسترسی نیازی به تنگه هرمز ندارد.
بر این اساس، شرکت آمریکایی کونوکو فیلیپس اعلام کرده با شرکت بریتانیایی بیپی برای خرید ۴۲ درصد از سهام شرکت بیپی انرژی کرکوک به توافق رسیده است؛ شرکتی که قرارداد توسعه و تولید میدانهای نفتی کرکوک را در اختیار دارد. براساس این توافق، کونوکو فیلیپس در پروژه توسعه مجدد چهار میدان نفتی بزرگ در شمال عراق مشارکت خواهد کرد؛ میدانهایی که از مهمترین داراییهای نفتی این کشور به شمار میروند و منابع اولیه قابل برداشت آنها بیش از سه میلیارد بشکه نفت برآورد شده است. طبق اعلام کونوکو فیلیپس، انتظار میرود این معامله پس از دریافت مجوزهای قانونی و نهاییشدن شرایط متعارف، تا پایان سال ۲۰۲۶ تکمیل شود.
میدانهای نفتیای که آمریکاییها برای اکتشاف و توسعه آن قرارداد امضا کردهاند، از نظر تاریخی و راهبردی برای بخش انرژی عراق اهمیت بالایی دارند؛ این میدانها چهار میدان اصلی کرکوک یعنی میدان کرکوک با دو گنبد «بابا» و «آوانا»، میدانهای «بایحسن»، «جمبور» و «خباز» است. همچنین بنا شده است این شرکت آمریکایی علاوه بر احیا و توسعه میدانهای نفتی شمال عراق، در زمینه جمعآوری گازهای همراه میادین نفتی نیز سرمایهگذاری کند و یک نیروگاه ۴۰۰مگاواتی بسازد تا از بخشهای نفت و برق عراق پشتیبانی کند.
این اتفاق در حالی رخ میدهد که علاوه بر آمریکا، چین هم سرمایهگذاریهای گستردهای در صنعت نفت و گاز عراق انجام داده است. چین در سال ۲۰۲۱ بالغ بر ۱۰.۵ میلیارد دلار در بخش انرژی عراق سرمایهگذاری کرد که بیشترین میزان سرمایهگذاری پکن در همان سال بوده است. چین نخستین کشوری بود که پس از سقوط رژیم صدام وارد عراق شد و در میادین بزرگ الاحزاب، رومیله و حلفایه عراق به اکتشاف و بهرهبرداری از نفت اقدام کرد.
مهدی کرمیپورمقدم، عضو سابق اتاق بازرگانی ایران و عراق، به «شرق» میگوید: عراق هرچند گرفتار مشکلات عدیده ساختاری و فساد اداری است، اما در سالهای گذشته تلاش کرده به سمت اصلاحات اقتصادی برود و نهتنها تنوع شرکای خارجی در اقتصاد را لحاظ کرده است، بلکه تلاش میکند از اقتصاد وابسته به نفت خارج شود و تولید انواع کالا در این کشور رو به افزایش است. همچنین عراق به دنبال توسعه پروژههای فرامنطقهای مانند احداث خطوط مهم ترانزیت کالا و انرژی نیز هست.
عراق در جستوجوی شاهرگهای انتقال کالا
با این حال، گامهای عراق برای اصلاحات اقتصادی هنوز در ابتدای راه است و تکانههایی مانند جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و انسداد تنگه هرمز، این کشور را زیر فشار سنگینی قرار داد و صادرات نفت عراق را تقریبا به صفر رساند. دیدهبان اقتصادی عراق، «اکوعراق»، اعلام کرده از زمان بستهشدن تنگه هرمز تا پایان خرداد ۱۴۰۵، عراق چیزی حدود ۳۵۰ میلیون بشکه از صادرات نفت خود را به ارزش ۳۷.۷ میلیارد دلار از دست داده است. براساس این گزارش، عراق تا قبل از بستهشدن تنگه هرمز ماهانه ۱۰۳ تا ۱۰۷ میلیون بشکه نفت صادر میکرد، اما انسداد تنگه هرمز ماهانه بین ۷۹ تا ۹۳ میلیون بشکه صادرات نفت این کشور را کاهش داده است.
این گزارش در حالی منتشر میشود که اقتصاد عراق بهشدت به نفت وابسته بوده و سقوط سنگین صادرات نفت عراق، نگرانیهای زیادی برای ناامنشدن این کشور به دنبال داشته است. در همین زمینه، میدلایستنیوز از قول کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، نوشته است توقف صادرات نفت از تنگه هرمز، عراق را با خطر درگیریهای داخلی مواجه میکند.
او تأکید کرده است: «اختلال در صادرات نفت عراق از این آبراه، دولت بغداد را در تأمین بودجه خدمات عمومی ناتوان کرده است و کشور را با خطر جدی بروز درگیریهای داخلی مواجه میکند؛ چراکه بخش اصلی درآمدهای دولت عراق برای ارائه خدمات عمومی، از طریق صادرات نفت از مسیر تنگه هرمز تأمین میشود و اگر دولت عراق نتواند خدمات لازم را به شهروندان خود ارائه دهد، خطر بروز تنشها و درگیریهای داخلی در این کشور وجود دارد».
حالا عراق با جدیت بیشتر به دنبال مسیرهای جایگزین تنگه هرمز است و پروژههای متعدد ترانزیتی را در این زمینه دنبال میکند؛ از پروژه الشام الجدید و راه توسعه گرفته تا احیا و توسعه خط لوله کرکوک-بانیاس.
میدلایستآی خبر داده است عراق، سوریه و آمریکا قصد دارند خط لوله تاریخی ۵۰۰مایلی منتهی به سواحل مدیترانه را احیا کنند؛ اقدامی که بخشی از تلاشها برای کاهش نفوذ ایران بر تنگه هرمز است و حالا خبر امضای این موافقتنامه در واشینگتن رسما اعلام شده است. عراق به دنبال آن است که با این خط لوله، حدود دو میلیون بشکه از نفت خود را بدون نیاز به تنگه هرمز صادر کند.
همچنین عراق که با کسری گاز و برق مواجه است و در سالهای گذشته به انرژی صادراتی ایران وابسته بوده، تلاش میکند این وابستگی را کنار بگذارد و قراردادهای متعددی برای افزایش تولید گاز و برق خود به امضا رسانده است. عراق تلاش کرده با مدلهای متنوعی کسری برق خود را جبران کند؛ از امضای قرارداد توسعه مزارع خورشیدی با چین و جمعآوری گاز فلر میادین نفتی با آمریکا و تبدیل به برق گرفته تا تولید برق هستهای. بهتازگی میدلایستآی گزارش داده است این کشور برای جبران کمبود برق خود، مطالعه روی گزینههای ساخت نیروگاههای هستهای و انتقال فناوریهای پیشرفته بینالمللی به داخل کشور را آغاز کرده است.
براساس این گزارش، عراق بهطور جدی در حال بررسی گزینههای تولید برق از طریق ساخت نیروگاههای هستهای-آبی با بهرهگیری از فناوریهای نوین بینالمللی است.
منیر کاظم، نایبرئیس سازمان انرژی اتمی عراق، اعلام کرده عراق موضوع انتقال فناوریهای نوین از چندین کشور پیشرو در صنعت نیروگاههای هستهای را برای تولید برق در دستور کار خود قرار داده است و سازمان انرژی اتمی عراق از طریق یک کمیته تخصصی عالیرتبه، فرایند تعیین شاخصها و مطالعات اولیه مربوط به این نیروگاهها را دنبال میکند و در حال حاضر یکی از کلیدیترین اقدامات ما، مطالعه برای انتخاب مکان مناسب احداث نیروگاه و همچنین هماهنگی با وزارت منابع آب برای بررسی سطح آبها و موقعیتهای جغرافیایی واجد شرایط است. کاظم تأکید کرده است این پروژه یکی از اولویتهای استراتژیک عراق به شمار میرود که نیازمند بررسیهای دقیق، طیکردن مراحل متعدد و هماهنگی کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
در حال حاضر میزان تولید فعلی برق در عراق حدود ۲۰ هزار مگاوات است، در حالی که میزان تقاضا در این کشور به حدود ۵۰ هزار مگاوات میرسد.
با تمام این تفاسیر، راه عراق برای اصلاحات اقتصادی چندان ساده به نظر نمیرسد، اما مسئله مهمتر شاید این باشد که آنها این فرایند را کلید زدهاند.
